Weryfikację rynkowości poziomu stosowanych cen przeprowadza się w procesie tzw. analizy porównawczej (analizy benchmarkingowej). Celem analizy jest przede wszystkim określenie czy dana transakcja została zawarta na warunkach rynkowych, co w praktyce sprowadza się przede wszystkim do określenia, czy transakcję na podobnych warunkach byłyby skłonne zawrzeć podmioty niepowiązane.

Do określenia, w jaki sposób tego typu analiza powinna przebiegać, stosuje się przepisy zawarte w rozporządzeniu ministra finansów z 10 września 2009 r. w sprawie sposobu i trybu określania dochodów osób prawnych w drodze oszacowania oraz sposobu i trybu eliminowania podwójnego opodatkowania osób prawnych w przypadku korekty zysków podmiotów powiązanych.

Rozporządzenie dość precyzyjnie określa zakres analizy, zwracając uwagę na to, jakie elementy powinny się w niej znaleźć i w jaki sposób ją przeprowadzić. Jednym z pierwszych wyborów przy analizie porównawczej jest decyzja o wykorzystaniu danych zewnętrznych lub wewnętrznych.

Porównanie zewnętrzne i wewnętrzne

Wybór pomiędzy porównaniem zewnętrznym i wewnętrznym jest istotny, przede wszystkim gdy porównanie jest przeprowadzane na poziomie transakcji. Przy drugim typie porównania, tym na poziomie działalności podmiotu, przeprowadzenie wewnętrznego porównania zwykle nie będzie wykonalne, gdyż trudno będzie o bazę porównawczą wśród powiązanych podmiotów.

Porównanie można więc zrobić na podstawie cen, jakie stosuje rozpatrywany podmiot w transakcjach z podmiotami niezależnymi (wewnętrzne porównanie cen) lub na podstawie cen, jakie stosują w porównywalnych transakcjach inne niezależne podmioty (zewnętrzne porównanie cen).

Zastosowanie drugiego z opisanych wariantów co do zasady nie budzi kontrowersji, gdyż dotyczy zupełnie niezależnych podmiotów zawierających podobne transakcje. Należy w tym przypadku zwrócić jedynie uwagę na to, by transakcje, które traktujemy jako porównywalne, faktycznie jako takie się kwalifikowały. Istotne jest więc zwrócenie uwagi nie tylko na cechy przedmiotu transakcji, ale również na cechy uczestniczących w nich podmiotów i na zakładane przez nie cele.

Gdy mowa z kolei o wewnętrznym porównaniu cen, należy zwrócić szczególną uwagę na dodatkowe czynniki pozwalające określić, czy fakt, że podmiot zawiera transakcje z podmiotami niepowiązanymi, pozwala z całą pewnością stwierdzić, że można je traktować w każdej sytuacji jako odniesienie rynkowe. Dotyczy to w szczególności sytuacji, gdy większość sprzedaży realizowanej przez podmiot ma miejsce w transakcjach z podmiotami powiązanymi i istnieje jedynie ograniczona liczba przypadków zawarcia transakcji z podmiotami niepowiązanymi.

Oczywiście problem nie będzie występował, gdy podmiot prowadzi również aktywny obrót podobnymi towarami z innymi niepowiązanymi podmiotami. Najmniej kontrowersji będzie takie porównanie wzbudzać w sytuacji, gdy zdecydowana większość realizowanej sprzedaży jest kierowana do podmiotów niepowiązanych.

Porównanie na poziomie transakcji lub działalności podmiotu

Jak zostało wspomniane wcześniej, analiza benchmarkingowa może być przeprowadzona zarówno na poziomie pojedynczej transakcji, jak i na poziomie działalności podmiotu.

Analiza na poziomie transakcji jest bez wątpienia bardziej przejrzysta oraz pozostawia znacznie mniej wątpliwości co do poprawności jej dokonania, gdyż odnosi się bezpośrednio do przedmiotu transakcji. Najistotniejsze kwestie dotyczą w tym przypadku zapewnienia, że transakcje wybrane do próby są porównywalne i zostały przeprowadzone na warunkach rynkowych. Jej wykorzystanie bywa jednak problematyczne w przypadku transakcji nietypowych lub dotyczących towarów czy usług, na które nie ma aktywnego rynku bądź mimo istnienia rynku warunki zawarcia transakcji nie są dostępne publicznie. Często powoduje to, że zastosowanie tej metody jest trudne, w szczególności w przypadku nieco bardziej złożonych transakcji.

W takich przypadkach porównanie należy przeprowadzić na poziomie działalności podmiotu, tj. porównując wynik rozpatrywanej transakcji i zrealizowany w jej ramach zysk z wynikami finansowymi podmiotów wykonujących porównywalną działalność.

W tym przypadku szczególnie istotne jest zidentyfikowanie czynników, które pozwalają określić, czy porównywane transakcje rzeczywiście są porównywalne. Według rozporządzenia należą do nich:

  • cechy przedmiotu transakcji,
  • cechy podmiotów transakcji,
  • warunki transakcji,
  • warunki ekonomiczne występujące w czasie i miejscu, gdzie dokonano transakcji,
  • strategia gospodarcza.

Ważne jest więc określenie, czy spółki, które traktujemy jako porównywalne, wykonują działalność dostatecznie zbliżoną do przedmiotu transakcji nie tylko jeśli chodzi o oferowane produkty, ale również angażowane aktywa, ponoszone ryzyka czy działanie na podobnym rynku i w podobnych warunkach ekonomicznych. W tym kontekście istotne jest, by o ile dane na ten temat są dostępne, korzystać z informacji dotyczących podmiotów działających w Polsce (gdyż pozwoli to zapewnić podobne warunki transakcji, warunki ekonomiczne czy ponoszone ryzyko rynkowe) oraz porównywać transakcje, które miały miejsce w podobnym okresie co transakcja analizowana (gdyż warunki rynkowe mogą się zmieniać).

Bazy danych wykorzystywane przy analizach benchmarkingowych

Pozyskanie we własnym zakresie danych finansowych podmiotów realizujących transakcje podobne do transakcji analizowanej może być trudne (bądź w praktyce niemal niemożliwe) bez dostępu do specjalistycznych baz danych zawierających sprawozdania finansowe spółek.

Główne bazy danych tego typu (powiązane ze specjalistycznymi narzędziami analitycznymi), które są wykorzystywane do przeprowadzania analiz benchmarkingowych dla celów podatkowych, to:

  • Orbis (baza ogólnoświatowa),
  • Amadeus (baza ogólnoeuropejska) lub
  • Quick Transfer Pricing Analitics (narzędzie bazodanowe bazujące na danych polskich podmiotów). Bazy tego typu zawierają ogromną liczbę rekordów dla różnych branż, co zazwyczaj pozwala na odnalezienie odpowiedniej grupy porównywalnych podmiotów w procesie selekcji przeprowadzanym w ramach Oprócz wspomnianych baz danych wykorzystywanych zasadniczo do przeprowadzania analiz benchmarkingowych dla transakcji towarowych i usługowych, istnieją również inne bazy wykorzystywane dla szczególnych typów transakcji, jak np.
  • baza Bloomberg – wykorzystywana do analiz porównawczych dotyczących transakcji finansowych, czy też
  • baza ktMINE – wykorzystywana do ustalania rynkowego poziomu należności licencyjnych.

Przeprowadzanie analizy benchmarkingowej w praktyce

Proces przeprowadzania analizy benchmarkingowej co do zasady obejmuje kilka etapów, podczas których określane są kolejne kryteria pozwalające wyselekcjonować z bazy podmioty porównywalne, których dane finansowe zostaną wykorzystane do analizy.

W pierwszej kolejności należy wybrać odpowiednią kategorię podmiotów według ich przedmiotu działalności (zwykle używa się do tego kodów klasyfikacji działalności dostępnych w bazach). W kolejnych etapach należy przeprowadzić dalszą selekcję na podstawie kolejnych kryteriów, które pozwolą na dobór podmiotów realizujących transakcje najbardziej zbliżone do transakcji badanej. Pod uwagę mogą zostać wzięte przykładowo: wielkość podmiotów (obroty, suma bilansowa), forma prawna, zatrudnienie, obszar geograficzny, w którym działa dany podmiot, format sprawozdania finansowego, wariant rachunku zysków i strat, itp. Oczywiście w procesie analitycznym trzeba wziąć pod uwagę także kwestie wykonywanych funkcji, ponoszonych ryzyk i angażowanych aktywów przez podmiot badany oraz podmioty porównywalne. Należy również wyłączyć z bazy porównawczej podmioty, które mają wysoki odsetek przychodów lub kosztów z transakcji realizowanych z podmiotami powiązanymi.

Dodatkowo należy ustalić, za jakie lata finansowe powinna zostać wykonana analiza, aby zapewnić porównywalność warunków ekonomicznych transakcji czy marż.

Kolejne etapy selekcji czy też stosowanie dodatkowych kryteriów będą zależeć od wielkości bazy porównawczej wyselekcjonowanej w ramach procesu selekcji opisanego powyżej. Tak ustalona baza porównawcza będzie bowiem musiała być poddana analizie „manualnej”, tj. konieczna będzie weryfikacja każdej z wyselekcjonowanych spółek pod względem jej adekwatności w zakresie faktycznie realizowanego przedmiotu działalności. Konieczne będzie także wyłączenie z porównania podmiotów, których marże w danym okresie w sposób nienaturalny i skrajny odbiegały od przeciętnego poziomu (np. wskutek rozpoczynania działalności, zdarzeń jednorazowych, niepowtarzalnych w kolejnych okresach i niewynikających z normalnej działalności, itp.).

Ten etap wymaga czasu i doświadczenia. Stwarza też pewien dylemat natury statystycznej dotyczący samej próby – jeśli grupa jest odpowiednio duża, to uzyskany rozkład na mocy centralnego twierdzenia granicznego powinien dążyć do rozkładu normalnego, co pozwoli na możliwość zignorowania pojedynczych odchyleń. Z drugiej strony, jeśli nie mamy pewności co do tego czy poszczególne podmioty mają odpowiednie cechy i faktycznie wykonują tę samą działalność, to być może zasadne jest jednak zmniejszanie próby do tego stopnia, aż pozostaną w niej jedynie podmioty, których charakterystyka prowadzonej działalności jest jednoznacznie tożsama z charakterem badanej transakcji. Zbyt mała liczba podmiotów może z kolei prowadzić do tego, że znaleziona próba nie będzie w pełni reprezentatywna pod względem statystycznym.

Zazwyczaj przyjmuje się, że wynikiem analizy benchmarkingowej powinien być przedział międzykwartylowy (tj. różnica pomiędzy trzecim a pierwszym kwartylem) oraz mediana prawidłowo wyselekcjonowanej grupy spółek porównywalnych. Te wielkości są następnie porównywane z wynikiem uzyskanym na ocenianej transakcji, który musi być obliczony w taki sposób, by można go było porównać z danymi z grupy porównawczej.

Podsumowując, wszystkie przedstawione powyżej etapy procesu przeprowadzania analizy benchmarkingowej sprawiają, że analiza taka wymaga w praktyce sporej wiedzy i doświadczenia. Niedokładna i przeprowadzona niezgodnie z zasadami sztuki analiza może dać istotnie wypaczone wyniki, co z kolei może narazić podatnika na negatywne konsekwencje podatkowe, a także na sankcje karne skarbowe.

 

Powrót do spisu treści ⇒

Zapisz się na newsletter

Będziesz otrzymywać informacje o nowych artykułach, usługach oraz alertach.

Zapoznałem się z informacją prawną oraz warunkami użytkowania publikacji

FreshMail.pl